Es war die Zeit zwischen den Kriegen, als die byzantinische Geschichtsschreibung begann, ihr Forschungsfeld über Politik, Biografien und die Fokussierung auf bedeutende Ereignisse hinaus zu erweitern. Die wichtigsten Trends in den europäischen Geschichtswissenschaften waren die Schule der Annales und der marxistische Historismus. Nach und nach begannen die byzantinische Agrargesellschaft, das kleine und große Eigentum, demografische Trends, die Geldumlauf und die Beziehungen zwischen sozialen Gruppen hervorzutreten.
Der erste marxistische Historiker, der sich mit der byzantinischen Periode beschäftigte, war Yannis Kordatos. Eines seiner Hauptanliegen war die Form des Produktionssystems im Osten des Reiches. Nach einer marxistischen Skizze: Sklaverei - Feudalismus - Kapitalismus, betrachtete Kordatos die byzantinische Wirtschaft als eine Mischung aus offener Tauschwirtschaft und geschlossener landwirtschaftlicher Wirtschaft. Im Laufe der Zeit stärkten sich die Großgrundbesitzer, die ihre Macht auf Kosten der Gemeinden ausbauten, was zur Entstehung der Despotate führte. Kordatos schlussfolgerte, dass, obwohl die Wirtschaft des Byzantins nie kapitalistisch wurde, der Feudalismus vollendet wurde und die wirtschaftliche Entwicklung unterbrach, was zum Niedergang und letztendlichen Verschwinden führte. Kordatos konzentrierte sich nur auf bestimmte Bereiche Byzantins.
Der zweite griechische marxistische Historiker, der sich mit Byzanz befasste, war Nikos Svoronos. Svoronos versuchte, Byzanz aus der Perspektive seiner Provinzen zu untersuchen, im Gegensatz zum etablierten Konstantinopel-Zentrum seiner Zeit. Er glaubte, dass Byzanz bis zum Ende vor-feudal blieb. Für ihn war genau das der Grund, warum Investitionen nicht gefördert wurden und Byzanz in wirtschaftlichen Verfall geriet, was schließlich zu seinem Fall führte. Nikos Svoronos hinterließ viele Daten und Hypothesen als Grundlage für weitere Studien.
Tilemachos Lougkis bietet eine dritte marxistische Perspektive. Er akzeptiert die Existenz des Feudalismus, unterscheidet jedoch einige byzantinische Eigenarten und Besonderheiten. Für Lougkis folgte auf die frühbyzantinische Sklavenhalterperiode (330 - 610 n. Chr.) eine vor-feudale Phase, in der die freie Arbeit dominierte (mittelbyzantinische Periode, 610 - 1204 n. Chr.), und endete in einem unvollkommen feudalen Zustand während der spätbyzantinischen Periode (1204 - 1453 n. Chr.).
Lougkis beschreibt in seinem Buch den Niedergang der Städte der frühbyzantinischen Periode, während die Gesellschaft sich in eine landwirtschaftliche Gesellschaft verwandelte, mit wenigen großen Zentren-Städten (z. B. Konstantinopel, Antiochia, Thessaloniki). Die frühbyzantinische Periode endet mit der Herrschaft der ikonenfeindlichen, thematischen und taktischen Truppen („nationale“ Armee freier Bauern) unter Konstantin V. Kopronymos, gegenüber dem klösterlichen Klerus, der Zuflucht der frühbyzantinischen, senatorischen Aristokratie. Natürlich verschwanden die senatorische und die kirchliche Aristokratie nicht, sondern wurden eingeschränkt.
Die nächste Periode beginnt mit der Zustimmung und Zusammenarbeit der höheren Militärs mit dem Klerus und der Abwertung des imperialen zentralistischen Systems, trotz einiger Widerstände seitens der militärischen Mittelschichten und der niedrigen Ränge/freien Bauern. Trotzdem war der Unterschied zur mittelalterlichen west- und mitteleuropäischen Feudalherrschaft, dass die byzantinische Aristokratie aufgrund ihres Wettbewerbs mit der makedonischen Dynastie gezwungen war, sich auf eine zentralisierte Machtausübung zuzubewegen, die laut Lougias kein vollendetes feudales System und somit keinen successionellen Übergang zu kapitalistischen Produktionsverhältnissen zur Folge hatte. In jedem Fall war der intensive und ständige Wettbewerb sowie die Konflikte (entweder frontal oder durch Intrigen) verschiedener Fraktionen, Familien, Lokalismen und sozialer Gruppen (und der Klerus stellt für Lougias eine eigenständige soziale Gruppe dar) – das komplexe Geflecht, das die byzantinische Realität ausmachte – positiv für die gesamte byzantinische Gesellschaft der Epoche. Für den Professor waren die populärfreundlichen Maßnahmen, um die freien Kleinbauern zu schützen, Teil des Kampfes der Zentralmacht, um die Stärkung der regionalen Feudalherren einzuschränken.
Während der mittelbyzantinischen Periode erlebten die Provinzstädte eine Blütezeit, die zu feudalen Zentren mächtiger Grundherren – Militärs (Feudalherren), die dort lebten (Fokas, Skleroi, Dukes, Bryennios) – wurden. Die allmähliche Feudalisation und Aristokratisierung der byzantinischen Gesellschaft führte dazu, dass die vertikale Mobilität, die es Menschen niedriger Schichten erlaubte, sozial aufzusteigen, verloren ging. Schließlich setzte sich die Familienherrschaft durch, und das Volk verlor allmählich seine Loyalität gegenüber der römischen Monarchie (deren Ausdruck war Konstantinopel, die Hauptstadt), da es die lokalen Feudalherren als natürliche Führer ansah.
Für Professor Lougias war die politische Interpretation der byzantinischen theologischen Streitigkeiten eine weitere Ausdrucksform des anhaltenden Konflikts zwischen der Zentralmacht (Patriarchat von Konstantinopel) und den regionalen Mächten (Patriarchate von Alexandria und Antiochia). So gelang es der makedonischen Dynastie (867–1025), die Macht in ihren Händen zu konzentrieren, doch der Gegenspieler dieses Zentralisierungsprozesses – die neue Schicht der feudalen Grundherren der mächtigen Provinzstädte – erreichte die Machtübernahme mit der Komnenen-Dynastie (1081, Alexios I. Komnenos). Gleichzeitig entstand auch die Aristokratie der Bürokraten.
Die Mischung aus zentripetalen und zentrifugalen Kräften in der byzantinischen Geschichte ist eine faszinierende Reise, die es wert ist, aus möglichst vielen Perspektiven studiert zu werden. Natürlich ist die Kritik an der marxistischen Herangehensweise an Byzanz (wie bei jeder anderen Sichtweise auch), dass sie eine fast eindimensionale und manchmal rückschrittliche Betrachtungsweise darstellt, die bedeutende Aspekte der byzantinischen Erfahrung aus dem Blickfeld lässt. Und tatsächlich darf eine dieser Aspekte, die Ideologie des orthodoxen Christentums, im Puzzle nicht fehlen, da es sich um eine Weltanschauung (Ideologie) der vorkapitalistischen Epoche handelt, die, wo immer sie sich festigte – in Osteuropa – zur verzögerten Entwicklung und Reifung der bürgerlichen Klasse beitrug. Und wo immer eine bürgerliche Klasse entstand, war sie unfähig, eine bedeutende bürgerliche Revolution durchzuführen, wie in Westeuropa. Für andere gut und für andere schlecht, die orthodoxe Kirche, zumindest durch die Linse des Klassenkampfes - nachdem sie die Steuerfreiheit und die Unveräußerlichkeit ihres Eigentums gesichert hatte, interessierte sich nicht für den Produktionsprozess, sondern für die Verteilung der Güter zwischen Reichen und Armen, nicht nur aus ideologischen Glaubensgründen, sondern auch um Hindernisse für die weitere Stärkung der privilegierten Gruppen zu schaffen.
Der Gegenargument gegen die marxistischen Ansätze zur byzantinischen Wirtschaft ist, dass basierend auf den vorhandenen Schriften das Familienbauernhof bis zum Ende als die vorherrschende Form der Landwirtschaft erhalten blieb - und nicht eine primitive feudale Klasse - in der gesamten östlichen römischen Geschichte. Außerdem stammte der Reichtum nicht aus dem Besitz von Land, sondern aus dem Besitz von Gold, das untrennbar mit der Zentralmacht verbunden war durch Zuwendungen und Titel. Daher konnte jeder private Reichtum niemanden dazu verleiten, die kaiserliche Institution in Frage zu stellen oder zu ignorieren, die weiterhin die "Quelle" war und sie "staatlich abhängig" machte. So hatten Revolutionen, Aufstände und Putsche nicht das Ziel, einen bestimmten Bereich oder eine Klasse - eine lokale Gruppe oder Familie - unabhängig oder autonom zu machen, sondern die zentrale Macht zu erobern, wobei die Institutionen und der Staat gleich blieben. Deshalb richteten sich alle Putsche, Aufstände oder Revolutionen auf Konstantinopel und den Großen Palast.
Außerdem machte die Gewährung von Fürsorge keinen unabhängigen oder unkontrollierten Grundbesitzer. Es gab keine exklusiven und privaten Gebiete - unabhängig vom zentralen Gesetz - die jemandem gehörten, mit allem, was darauf war, Immobilie oder lebendiges Eigentum. Und dort, wo Zuwendungen gemacht wurden, konnte der Staat dafür sorgen, dass sie in andere Hände übergingen. Wie Andronikos II. in einer Urkunde zu erklären scheint, hatte niemand, nicht einmal ein Kloster, einen gesicherten Besitz an irgendeinem Eigentum, es sei denn, es wurde durch königliche Dekrete bestätigt. Je leichter oder schwerer jemand Status und Macht erlangen konnte, desto leichter oder schwerer konnte er sie auch verlieren.
In jedem Fall bieten die marxistische Perspektive und Tilemachos Lougkis überzeugende - wenn auch in einigen Fällen zu stark vereinfachte - Antworten auf diese Periode und tragen sicherlich zum komplexen Puzzle der Beziehungen zwischen Staat - Kirche - Bürger, Zentrum - Peripherie und den Beziehungen des Byzantins mit dem Ausland bei.
Hταν την εποχή του μεσοπολέμου, όταν η βυζαντινή ιστοριογραφία άρχισε να διευρύνει το πεδίο των μελετών της πέραν της πολιτικής, των βιογραφιών και της επικέντρωσης σε σημαντικά γεγονότα. Με τις πιο σημαντικές τάσεις ευρωπαϊκών ιστορικών μελετών να είναι η σχολή των Annales και ο ιστορικός υλισμός της μαρξιστικής θεωρίας, άρχισαν σιγά σιγά να αναδεικνύονται η βυζαντινή αγροτική κοινωνία, η μικρή και η μεγάλη ιδιοκτησία, οι δημογραφικές τάσεις, η κυκλοφορία του νομίσματος και οι σχέσεις των κοινωνικών ομάδων.
Πρώτος μαρξιστής ιστορικός που ασχολήθηκε με τη βυζαντινή περίοδο υπήρξε ο Γιάνης Κορδάτος. Ένα από τα κύρια ζητήματα που τον απασχόλησαν ήταν η μορφή του παραγωγικού συστήματος που ίσχυε στην Ανατολική αυτοκρατορία. Ακολουθώντας, με κάποιες διαφοροποιήσεις, το μαρξιστικό σχήμα: δουλοκτησία - φεουδαρχία - καπιταλισμός, ο Κορδάτος θεωρούσε τη βυζαντινή οικονομία ένα συνδυασμό ανοικτής ανταλλακτικής και κλειστής γεωργικής. Με το πέρασμα του χρόνου, ενισχύονταν οι μεγαλοκτηματίες, οι οποίοι απέκτησαν διευρυμένη δύναμη εις βάρος των κοινοτήτων, γεγονός που κατέληξε στη δημιουργία των δεσποτάτων. Το συμπέρασμα του Κορδάτου ήταν ότι, ενώ η οικονομία του Βυζαντίου δεν εξελίχθηκε ποτέ σε κεφαλαιοκρατική, η φεουδαρχία ολοκληρώθηκε και διέκοψε την οικονομική ανάπτυξη με αποτέλεσμα την παρακμή και τον τελικό αφανισμό. Ο Κορδάτος εστίασε μόνο σε συγκεκριμένους τομείς του Βυζαντίου.
Ο δεύτερος Έλληνας μαρξιστής ιστορικός που καταπιάστηκε με το Βυζάντιο ήταν ο Νίκος Σβορώνος. Ο Σβορώνος προσπάθησε να μελετήσει το Βυζάντιο από την οπτική των επαρχιών του, εν αντιθέσει με τον εδραιωμένο Κωνσταντινουπολιτικό-κεντρισμό της εποχής του. Θεώρησε ότι το Βυζάντιο παρέμεινε προ-φεουδαρχικό έως το τέλος του. Κατ’ αυτόν, ήταν ακριβώς αυτός ο λόγος που δεν ενθαρρύνθηκαν οι επενδύσεις και το Βυζάντιο οδηγήθηκε σε οικονομικό μαρασμό και εντέλει στη πτώση του. Ο Νίκος Σβορώνος μας άφησε πολλά στοιχεία και υποθέσεις ως βάση για περεταίρω μελέτη.
Ο Τηλέμαχος Λουγγής προσφέρει μια τρίτη μαρξιστική ματιά. Αποδέχεται την ύπαρξη της φεουδαρχίας, διακρίνοντας όμως κάποιες βυζαντινές ιδιοτροπίες και ιδιομορφίες. Για τον Λουγγή, τη δουλοκτητική πρωτοβυζαντινή περίοδος (330 - 610 μ.Χ.) ακολούθησε ένα προ-φεουδαρχικό στάδιο όπου κυριάρχησε η ελεύθερη εργασία (μεσοβυζαντινή περίοδος, 610 -1204 μ.Χ.), για να καταλήξει σε μια ατελώς φεουδαρχική κατάσταση κατά την υστεροβυζαντινή περίοδο (1204 - 1453 μ.Χ.).
Ο Λουγγής, στο ανά χείρας βιβλίο, περιγράφει την παρακμή των πόλεων της πρωτοβυζαντινής περιόδου, καθώς η κοινωνία μετατρεπόταν σε αγροτική με ελάχιστα μεγάλα κέντρα-πόλεις ( π.χ. Κωνσταντινούπολη, Αντιόχεια, Θεσσαλονίκη). Η πρωτοβυζαντινή περίοδος τελειώνει με την επικράτηση των εικονομαχικών, θεματικών και ταγματικών στρατευμάτων («εθνικού» στρατού ελεύθερων γεωργών) του Κωνσταντίνου Έ του Κοπρώνυμου, επί του μοναχικού κλήρου που αποτελούσε το καταφύγιο της πρωτοβυζαντινής, συγκλητικής αριστοκρατίας. Φυσικά, ούτε η συγκλητική, ούτε η κληρική αριστοκρατία δεν εξαφανίστηκαν. Ωστόσο, περιορίστηκαν.
Η επόμενη περίοδο ξεκινά με την συναίνεση και σύμπραξη των ανώτερων στρατιωτικών με τον κλήρο και την υποβάθμιση του αυτοκρατορικού συγκεντρωτικού θεσμού, παρά τις όποιες αντιδράσεις μερίδας των στρατιωτικών (κυρίως μεσαίων και χαμηλόβαθμων/ελεύθερων αγροτών). Παραταύτα, η διαφορά με τη δυτικοευρωπαϊκή μεσαιωνική φεουδαρχία ήταν ότι η βυζαντινή αριστοκρατία, λόγω του ανταγωνισμού της με τη Μακεδονική δυναστεία αναγκάστηκε να στραφεί προς μια συγκεντρωτικής μορφής ισχύ, η οποία, κατά τον Λουγγή, δεν οδήγησε σε ένα ολοκληρωμένο φεουδαρχικό σύστημα και κατά συνέπεια σε μια διάδοχη κατάσταση καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής. Σε κάθε περίπτωση, ο έντονος και συνεχής ανταγωνισμός και οι συγκρούσεις (κατά μέτωπο ή συνωμοτικές) διαφορετικών φραξιών, οικογενειών, τοπικισμών και κοινωνικών ομάδων (και ο κλήρος αποτελεί διακριτή κοινωνική ομάδα για τον Λουγγή) - το πολύπλοκο σύμπλεγμα που αποτελούσε τη βυζαντινή πραγματικότητα - απέβη θετικά για ολόκληρη τη βυζαντινή κοινωνία της περιόδου. Για τον καθηγητή, τα όποια φιλολαϊκά μέτρα, για να προστατευθούν οι ελεύθεροι μικροκτηματίες ήταν μέρος του αγώνα της κεντρικής εξουσίας ώστε να περιοριστεί η ενδυνάμωση των περιφερειακών φεουδαρχών.
Κατά τη μεσοβυζαντινή περίοδο, υπήρξε άνθιση των επαρχιακών πόλεων, οι οποίες αποτέλεσαν τα φεουδαρχικά κέντρα των ισχυρών γαιοκτημόνων - στρατιωτικών (φεουδάρχες) που ζούσαν σε αυτές (Φωκάδες, Σκληροί, Δούκες, Βρυέννιοι). Η σταδιακή φεουδαρχοποίηση και αριστοκρατικοποίηση της βυζαντινής κοινωνίας είχε ως αποτέλεσμα να χαθεί η κάθετη κινητικότητα που επέτρεπε σε ανθρώπους χαμηλών στρωμάτων να ανελιχθούν κοινωνικά. Τελικά υπερίσχυσε η οικογενειοκρατία και ο λαός έχασε σταδιακά την αφοσίωση του στη βασιλεία των Ρωμαίων (έκφραση της οποίας ήταν η Βασιλεύουσα Κωνσταντινούπολη), βλέποντας τους κατά τόπου φεουδάρχες του ως φυσικούς ηγέτες.
Για τον καθηγητή Λουγγή, η πολιτική ερμηνεία των βυζαντινών θεολογικών ερίδων ήταν άλλη μια έκφραση της διαρκούς σύγκρουσης μεταξύ της κεντρικής εξουσίας (Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως) με τις περιφερειακές δυνάμεις (Πατριαρχεία Αλεξανδρείας, Αντιοχείας). Έτσι, ναι μεν η Μακεδονική δυναστεία (867-1025) πέτυχε να συγκεντρώσει την εξουσία στα χέρια της, ωστόσο ο ανταγωνιστής αυτού του κεντρικού συγκεντρωτισμού - η νέα τάξη των φεουδαρχών γαιοκτημόνων των ισχυρών επαρχιακών πόλεων - πέτυχε την κατάληψη της εξουσίας με τη δυναστεία των Κομνηνών (1081, Αλέξιος Κομνηνός). Παράλληλα εμφανίστηκε και η αριστοκρατία των γραφειοκρατών.
Το μείγμα των κεντρομόλων και φυγόκεντρων δυνάμεων της βυζαντινής ιστορίας είναι ένα συναρπαστικό ταξίδι που αξίζει να μελετάται από όσες περισσότερες πλευρές γίνεται. Φυσικά, η κριτική στη μαρξιστική προσέγγιση του Βυζαντίου (όπως και σε κάθε άλλη προσέγγιση) είναι ότι αποτελεί μια περίπου μονοδιάστατη και κάποιες φορές αναχρονιστική θέαση, η οποία αφήνει έξω από το κάδρο σημαντικές εξισώσεις της βυζαντινής εμπειρίας. Και όντως, μια από αυτές, η ιδεολογία του Ορθόδοξου Χριστιανισμού δεν μπορεί να λείπει από το παζλ, αφού πρόκειται για μια κοσμοθεώρηση (ιδεολογία) της προκαπιταλιστικής εποχής, η οποία όπου εδραιώθηκε - στην Ανατολική Ευρώπη - συνέβαλε στην καθυστερημένη ανάπτυξη και ωρίμαση της αστικής τάξης. Και όταν και όπου αναπτύχθηκε αστική τάξη, ήταν ανίκανη να προχωρήσει σε κάποια σημαντική αστική επανάσταση όπως στη Δυτική Ευρώπη. Για άλλους καλώς και για άλλους κακώς, η Ορθόδοξη εκκλησία, έστω και μέσα από το πρίσμα της πάλης των τάξεων - αφού εξασφάλισε το αφορολόγητο και το αναπαλλοτρίωτο της περιουσίας της, δεν ενδιαφερόταν για την παραγωγική διαδικασία, αλλά για το διαμοιρασμό των αγαθών ανάμεσα σε πλούσιους και φτωχούς, όχι μόνο για ιδεολογικούς λόγους πίστης, αλλά και για να δημιουργήσει προσχώματα στην περεταίρω ενδυνάμωση των υπόλοιπων προνομιούχων ομάδων.
Ο αντίλογος στις μαρξιστικές προσεγγίσεις της βυζαντινής οικονομίας είναι ότι βάση των γραπτών που υπάρχουν, το οικογενειακό αγρόκτημα διατηρήθηκε μέχρι το τέλος ως ο κυρίαρχος τρόπος γεωργίας - και όχι κάποια πρωτοφεουδαρχική τάξη - σε όλη την ανατολική ρωμαϊκή ιστορία. Άλλωστε ο πλούτος δεν προερχόταν από την κατοχή γης, αλλά από την κατοχή χρυσού, που ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με την κεντρική εξουσία μέσω παροχών και τίτλων. Κατά συνέπεια ο όποιος ιδιωτικός πλούτος δεν μπορούσε να επιτρέψει σε κανέναν να αμφισβητήσει ή να αγνοήσει τον αυτοκρατορικό θεσμό, που παρέμενε η «πηγή» του και τον καθιστούσαν «κρατικοδίαιτο». Έτσι, επαναστάσεις, στάσεις και πραξικοπήματα δεν είχαν ως στόχο την ανεξαρτησία ή αυτονόμηση κάποιας περιοχής ή κάποιας τάξης - τοπικής ομάδας ή οικογένειας, αλλά στην κατάληψη της κεντρικής εξουσίας, διατηρώντας τους θεσμούς και το κράτος ίδια. Γι’ αυτό και κάθε κάθε πραξικόπημα, στάση ή επανάσταση είχε ως στόχο την Κωνσταντινούπολη και το Μέγα Παλάτιον.
Επιπλέον, η χορήγηση της πρόνοιας δεν έκανε κάποιον ανεξάρτητο ή ανεξέλεγκτο γαιοκτήμονα. Δεν υπήρχαν αποκλειστικές και ιδιωτικές περιοχές - ανεξάρτητες από τον κεντρικό νόμο - που άνηκαν σε κάποιον με ότι είχαν επάνω, ακίνητο ή ζωντανό. Και εκεί που δίνονταν παροχές, το κράτος μπορούσε να φροντίσει να αλλάξουν χέρια. Όπως φέρεται να δηλώνει σε ένα χρυσόβουλο ο Ανδρονίκος Β΄, κανείς, ούτε καν ένα μοναστήρι, δεν είχε εξασφαλισμένη κατοχή οποιασδήποτε περιουσίας, εκτός και εάν την επικύρωναν βασιλικά διατάγματα. Άρα όσο εύκολα ή δύσκολα μπορούσε κάποιος να αποκτήσει στάτους και δύναμη, τόσο εύκολα ή δύσκολα μπορούσε και να τα χάσει.
Σε κάθε περίπτωση, η μαρξιστική προσέγγιση και ο Τηλέμαχος Λουγγής δίνουν κάποιες πειστικές - αν και σε κάποιες περιπτώσεις, υπεραπλουστευμένες - απαντήσεις γι’ αυτή την περίοδο και σίγουρα συνεισφέρουν στο πολύπλοκο παζλ των σχέσεων κράτους - εκκλησίας - πολιτών, κέντρου - περιφέρειας, και σχέσεων του Βυζαντίου με το εξωτερικό.