Das vorliegende Buch der unvergesslichen Elli Skopetea (1951-2002) ist ein ikonisches Werk, nicht nur für die griechischen Gegebenheiten. Es stellt einen Bezugspunkt und Ausgangspunkt für jeden ernsthaften Dialog (und Dissens) über die Entwicklung des griechischen Nationalbewusstseins und die Art und Weise dar, wie die Griechen sich selbst im Zusammenhang mit dem neuen griechischen Staat im Jahr 1830 verstanden haben. Vereinfachend gesagt, sprechen wir von der Übergangsphase vom, über Jahrhunderte, kulturellen Begriff des Griechen (Sprache, Religion, Bildung) zu einem (für die Zeit beispiellosen) ethnokratischen/rechtlichen Begriff. Es ist ein innovärer Ansatz für die damalige Zeit, der die Faktoren untersucht, die das griechische nationale Selbstverständnis der ersten fünfzig Jahre des neuen griechischen Staates prägten, sowie die dringende Notwendigkeit, eine konsensfähige nationale Achse – eine gemeinsame Erzählung – zu finden, um zu definieren, wer der Grieche ist. Auf den ersten Blick erzählt die Autorin uns eine Version der Geschichte des griechischen Nationalismus. Das Buch beginnt jedoch eine tiefgehende Untersuchung der Wurzeln des neuen griechischen Staates, was uns unvermeidlich an manchen Stellen ratlos zurücklässt.
Skopetea führt uns in die Anfänge des 19. Jahrhunderts. In einer Zeit, in der es darum ging, einen offiziellen, staatlichen Rahmen zu finden, der politisch, geografisch, sozial, wirtschaftlich, ja sogar biologisch all dieses „weiten“ – topografisch, zeitlich, kulturell, philosophisch und psychologisch – Feldes, das als Hellenismus bezeichnet wird und Sprache, Denken, Kunst, Geschichte, Religion, Politik usw. umfasst, zu definieren. Es war eine Phase, in der die Gegenwart und Zukunft einer Kontinuität festgelegt werden mussten. Das eigentliche Problem mit den Griechen war jedoch nie die Kontinuität selbst und die Dokumente der Zeit oder unsere heutige archäogenetische Forschung bestätigen dies, obwohl auch diese bewiesen werden musste. Das zentrale Problem war die Kontinuität vom Was und Wohin. Was war oder sollte der gemeinsame Bezugspunkt sein, angesichts der Tatsache, dass die griechischen Bevölkerungsgruppen bereits vor 1204 unter verschiedenen Regimen aufgeteilt waren? Die Entscheidung ging über eine einfache Chronologie hinaus. Die Wahl war, neben existenziellen Überlegungen, auch politisch und würde den Kurs, die Rolle und die Ansprüche des neuen griechischen Staates in einer geopolitisch bedeutenden und zugleich turbulenten Region lenken, in Zeiten großer Umwälzungen.
Es gab die „Modernisierer“, die sich eine „kleine und arme, aber ehrenvolle Griechenland“ wünschten; ein „Musterkönigreich“, das mit der west-europäischen – antiken, säkularen, ethnokratischen, demokratischen – neuen Strömung übereinstimmen sollte und das als Symbol Athen der klassischen Zeit – die Wiege der säkularen europäischen Kultur – hätte. Andererseits standen die „Konservativen“, Verfechter der „Befreiung der Brüder“ und der unbefreiten Heimatländer außerhalb der Grenzen des damaligen Griechenlands, die die sogenannte „Große Idee“ anstrebten, mit dem Symbol der – orthodoxen, ökumenischen, herrschaftlichen – Konstantinopel der mittelalterlichen römischen („byzantinischen“) Epoche – der Wiege der griechischen Orthodoxie, die über Jahrhunderte die Hauptstadt der europäischen christlichen Kultur war und ist. Es ist eindeutig die Zeit, in der im sogenannten Westen die Ideologie des demokratischen „Nationalstaates“ beginnt, sich gegen das absolute monarchische System zu behaupten, während der unerfahrene und wilde Kapitalismus auf die Ideen von Engels und Marx trifft. In Griechenland hingegen verbarg sich hinter diesem allgemeinen und eher vagen Dilemma: „Musterkönigreich“ oder „Große Idee“ (in ihren verschiedenen Ausprägungen) eine Reihe unterschiedlicher sozialer, ideologischer und geographischer Fragen.
Die Beteiligten wurden nicht nur nach sozialer Schicht (Adel – Volk), ethnischer Zugehörigkeit (Fremde – Griechen) oder parteilicher Orientierung (russophile, französophile, englophile) unterschieden. Alle waren geprägt von einer Vielzahl unterschiedlicher „Identitäten“ und Neigungen, beeinflusst durch die Organisation des Osmanischen Reiches, die kurdische griechische Kultur sowie die internationale Realität. So gibt es Griechen – Griechenlandbewohner, Einheimische – Fremde, „Kalamarades“ – Militärs, Moraïtes – Rumelioten, Ionier – Fanarioten, Hauptstadtbewohner – Provinzler, Neureiche – Volksmassen, Zentralisten – Kurdische, säkulare Antike-Anhänger – christliche Gläubige, Politiker – Kleriker, und die Liste geht so weiter, dass die Pole der Identitäten und Ideologien (und Interessen) ihre klaren Grenzen verlieren, sich überlappen und neue hinzukommen, während alte sich erneuern oder transformieren.
Offensichtlich hat sich diese Diskussion seit den 1980er Jahren entwickelt. Doch Elli Skopetea setzt den Ausgangspunkt. Was macht also die unvergessliche Skopetea mit diesem Werk, das ihre Doktorarbeit war und 1988 im Verlag „Polytipo“ in Buchform veröffentlicht wurde? Es behandelt historisch sowie philosophisch den Dialog und die Konflikte der verschiedenen identitären Pole (und der Widersprüche, die innerhalb dieser entstanden) in der Zeit von 1830 bis 1880, bezüglich der Vergangenheit der Griechen sowie des damaligen und zukünftigen Staates. Gleichzeitig offenbart es den Wettbewerb zwischen ihnen um die Gestaltung (oder „Konstruktion“ oder Kompromiss) einer einheitlichen nationalen Ideologie, die einen dieser Pole als zentrale Figur hervorheben sollte.
Es handelt sich um den lokalisierenden, parteiischen, ideologischen, gesellschaftlichen, politischen und wirtschaftlichen – nicht immer bewussten oder geplanten – Anspruch auf die griechische Identität im Allgemeinen und speziell auf „1821“, mit dem ultimativen Ziel, die Vorherrschaft im neuen griechischen Staat zu erlangen. Die zentralen Streitfelder waren Geschichte, Sprache, Bildung und Religion. Welche politische Interpretation und Version sollte dominieren, welche Kompromisse wurden eingegangen und mit welchem Ziel? Und letztlich, wie sehr sollte die „staatliche“, offizielle Entscheidung das Volksgefühl widerspiegeln, das von Natur aus nicht homogen war? Schließlich, welche Rolle spielten die „Schutzmächte“ in diesem Prozess?
Skopetea nutzt in ihrer Arbeit einzigartig die Artikel des täglichen und periodischen Drucks des 19. Jahrhunderts und zieht Vergleiche mit dem serbischen Fall. Die Autorin, selbst wenn man mit ihr uneinig ist, lässt zumindest vermuten – warum unsere Geschichte kein gerader Verlauf sein konnte und wie die unterschiedlichen Lesarten erklärt werden können, die bis heute zu heftigen Meinungsverschiedenheiten führen. Gleichzeitig zeigt sie indirekt, wie das neue, athen-zentrierte griechische Staatsbild ideologisch geformt wurde.
Die Wiederauflage dieses Buches durch den Verlag NISOS in einer deutlich verbesserten Version war für viele lange ein großer Wunsch. Die Einleitung der Professorin für Neuere und Zeitgenössische Geschichte und Rektorin der Panteion-Universität, Christina Koulouri, ist äußerst aufschlussreich und dient sowohl als Einführung als auch als „Landkarte“ für den Haupttext.
Το ανά χείρας βιβλίο της αείμνηστης Έλλης Σκοπετέα (1951-2002) είναι ένα εμβληματικό πόνημα, όχι μόνο για τα ελληνικά δεδομένα. Πρόκειται για σημείο αναφοράς και βάση έναρξης κάθε σοβαρού διαλόγου (και διαφωνιών) για τη διαδρομή της ελληνικής εθνικής συνείδησης και του τρόπου που οι Έλληνες καταλάβαιναν τους εαυτούς τους σε συνάρτηση με το νέο ελληνικό κράτος το 1830. Απλοποιώντας τραγικά, μιλάμε για τη μετάβαση από τον, για αιώνες, πολιτιστικό ορισμό του Έλληνα (γλώσσα, θρησκεία, παιδεία) σε έναν (πρωτόγνωρο για την εποχή) εθνοκρατικό/νομικό ορισμό. Είναι μια πρωτοποριακή, για την εποχή της, προσέγγιση των παραγόντων που διαμόρφωσαν την ελληνική εθνική αυτογνωσία των πρώτων πενήντα χρόνων του νέου ελληνικού κράτους και την επιτακτική ανάγκη να βρεθεί ένας συναινετικός εθνικός άξονας - μια κοινή αφήγηση - για το ποιος είναι ο Έλληνας. Με μια πρώτη ματιά η συγγραφέας μας εξιστορεί μια εκδοχή της ιστορίας του ελληνικού εθνισμού. Ωστόσο το βιβλίο ξεκινά μια βαθιά κάθοδο στις ρίζες του νέου ελληνικού κράτους, αφήνοντας μας αναπόφευκτα σε κάποια σημεία μετέωρους.
Η Σκοπετέα μας ταξιδεύει στις αρχές του 19ου αιώνα. Την εποχή που ζητούμενο ήταν να βρεθεί, ένα επίσημο, κρατικό, πλαίσιο που θα οριοθετούσε πολιτικά, γεωγραφικά, κοινωνικά, οικονομικά, ακόμα και βιολογικά όλο αυτό το «αχανές» - τοπογραφικά, χρονικά, πολιτισμικά, φιλοσοφικά και ψυχολογικά - πεδίο που ονομάζεται ελληνισμός και εμπεριέχει γλώσσα, σκέψη, τέχνη, ιστορία, θρησκεία, πολιτική κτλ. και όλες τις φάσεις ή/και εκδοχές αυτών. Ήταν η περίοδος που χρειαζόταν να καθορισθεί το παρόν και το μέλλον μιας συνέχειας. Ωστόσο το ουσιαστικό πρόβλημα με τους Έλληνες ποτέ δεν ήταν η συνέχεια αυτή καθαυτή και τα ντοκουμέντα της εποχής ή η σημερινή αρχαιογενετική μας το επιβεβαιώνουν καίτοι χρειάστηκε να αποδειχτεί και αυτή. Το κεντρικό πρόβλημα ήταν η συνέχεια από τι και προς τα που. Ποιο ήταν ή θα έπρεπε να ήταν το προηγούμενο κοινό σημείο αναφοράς, δεδομένου ότι οι ελληνικοί πληθυσμοί ήταν διαμοιρασμένοι υπό διαφορετικά καθεστώτα ακόμα και πριν το 1204; Η απόφαση ξέφευγε από την απλή ιστόρηση γεγονότων. Η επιλογή, εκτός από υπαρξιακή, ήταν πολιτική και θα κατεύθυνε την πορεία, τον ρόλο και τις διεκδικήσεις του νέου ελληνικού κράτους, σε μια σημαντική γεωπολιτικά αλλά και ταραχώδη περιοχή, σε καιρούς μεγάλων ανακατατάξεων.
Υπήρχαν οι «εκσυγχρονιστές» που επιθυμούσαν τη «μικρά και πτωχή πλην τιμία Ελλάς»· ένα «Πρότυπο Βασίλειο», που θα συμβάδιζε με τη δυτικοευρωπαϊκή - αρχαιολατρική, κοσμική, εθνοκρατική, δημοκρατική - νέα τάση και θα είχε ως σύμβολο την Αθήνα των κλασικών χρόνων - την κοιτίδα του κοσμικού ευρωπαϊκού πολιτισμού. Από την άλλη υπήρχαν οι «συντηρητικοί», θιασώτες της «απελευθέρωσης των αδερφών» και των αλύτρωτων πατρίδων, εκτός των συνόρων της τότε Ελλάδας, ασπαζόμενοι αυτού που ονομάστηκε «Μεγάλη ιδέα», με σύμβολο την - Ορθόδοξη, οικουμενική, δεσποτική - Κωνσταντινούπολη της Μεσαιωνικής ρωμαϊκής («βυζαντινής») περιόδου - την κοιτίδα της ελληνικής Ορθοδοξίας, και για αιώνες βασιλεύουσα του ευρωπαϊκού Χριστιανικού πολιτισμού και όχι μόνο. Μιλάμε σαφώς για την εποχή που στον λεγόμενο δυτικό κόσμο η ιδεολογία του δημοκρατικού «έθνους-κράτους» αρχίζει να υψώνει παράστημα στο απολυταρχικό αυτοκρατορικό σύστημα και ο άγουρος και άγριος καπιταλισμός συναντάται με τις ιδέες του Ένγκελς και του Μαρξ. Ωστόσο, στην Ελλάδα, κάτω από αυτό το γενικό και μάλλον ασαφές δίλημμα: «Πρότυπο Βασίλειο» ή «Μεγάλη ιδέα» (στις διάφορες εκφάνσεις της), υποκρύπτονταν μια σειρά από διαφορετικά κοινωνικά, ιδεολογικά και γεωγραφικά ζητήματα.
Οι εμπλεκόμενοι δεν διαχωρίζονταν μόνο με κοινωνικοταξικά (αριστοκρατία - λαός), εθνοτικά (ξένοι - Έλληνες) ή κομματικά (ρωσόφιλοi, γαλλόφιλοi, αγγλόφιλοi) κριτήρια. Όλοι χαρακτηρίζονταν από μια σειρά από διαφορετικές «ταυτότητες» και έξεις, αποτέλεσμα του πως ήταν οργανωμένες η Οθωμανική αυτοκρατορία, η κοινοτιστική ελληνική κουλτούρα, αλλά και της διεθνούς πραγματικότητας. Έτσι έχουμε Έλληνες - Ελλαδίτες, αυτόχθονες - ετερόχθονες, «καλαμαράδες» - στρατιωτικούς, Μωραΐτες - Ρουμελιώτες, Επτανήσιους - Φαναριώτες, πρωτευουσιάνους - επαρχιώτες, νεοαστούς - λαϊκούς, κεντριστές - κοινοτιστές, κοσμικούς αρχαιολάτρες - χριστιανούς θρήσκους, πολιτικούς - κληρικούς, και η λίστα συνεχίζεται τόσο που οι πόλοι ταυτοτήτων και ιδεολογιών (και συμφερόντων) χάνουν τα σαφή όρια τους και επικαλύπτονται, ενώ νέοι προστίθενται και οι παλιοί ανατροφοδοτούνται ή μεταμορφώνονται.
Προφανώς, όλη αυτή η συζήτηση έχει εξελιχθεί από τη δεκαετία του ’80. Ωστόσο, η Έλλη Σκοπετέα θέτει το σημείο εκκίνησης. Τι κάνει λοιπόν η αείμνηστη Σκοπετέα με το συγκεκριμένο πόνημα, το οποίο αποτέλεσε τη διδακτορική της διατριβή που πήρε τη μορφή βιβλίου το 1988 από τις Εκδόσεις «Πολύτυπο»; Πραγματεύεται ιστορικά αλλά και φιλοσοφικά τον διάλογο και τις συγκρούσεις των διάφορων ταυτοτικών πόλων (και των αντιθέσεων που εμφανίστηκαν μέσα σε αυτούς), την περίοδο 1830-1880, για το παρελθόν των Ελλήνων καθώς και για το (τότε) παρόν και το μέλλον του νέου κράτους. Ταυτόχρονα αποκαλύπτει τον ανταγωνισμό μεταξύ τους για τη διαμόρφωση (ή «κατασκευή» ή συμβιβασμό) μιας ενιαίας εθνικής ιδεολογίας που θα αναδείκνυε στον πυρήνα της κάποιον από αυτούς τους πόλους ως κεντρικό πρωταγωνιστή.
Πρόκειται για την τοπικιστική, φατριακή, ιδεολογική, κοινωνική, πολιτική, οικονομική - όχι πάντα συνειδητή ή προσχεδιασμένη - διεκδίκηση της ελληνικότητας εν γένει και του «1821» συγκεκριμένα με απώτερο σκοπό την πρωτοκαθεδρία στο νέο ελληνικό κράτος. Κεντρικά πεδία διαφωνιών και συγκρούσεων ήταν η ιστορία, η γλώσσα, η παιδεία και η θρησκεία. Ποια πολιτική ερμηνεία και εκδοχή θα υπερίσχυε ή ποιοι συμβιβασμοί θα γίνονταν και με τι στόχο; Και τελικά, πόσο η «κρατική», επίσημη, επιλογή θα εξέφραζε το λαϊκό αίσθημα, που από τη φύση του δεν ήταν κάτι ομοιογενές; Εντέλει τι ρόλο έπαιξαν οι «προστάτιδες δυνάμεις» σε όλο αυτό;
Η Σκοπετέα στην εργασία της χρησιμοποιεί μοναδικά την αρθρογραφία του ημερήσιου και περιοδικού τύπου του 19ου αιώνα, ενώ βγαίνει από τα ελληνικά όρια και κάνει συγκρίσεις με τη σερβική περίπτωση. Η συγγραφέας, ακόμα και εάν διαφωνούμε μαζί της, μας υποψιάζει - τουλάχιστον - γιατί η ιστορία μας δεν θα μπορούσε να είναι μια ευθεία γραμμή και πως δικαιολογούνται οι διαφορετικές αναγνώσεις της που μέχρι σήμερα προκαλούν έντονες διαφωνίες. Την ίδια στιγμή φωτίζει, έμμεσα, πως διαμορφώθηκε ιδεολογικά το νέο αθηνοκεντρικό ελληνικό κράτος.
Η επανακυκλοφορία του βιβλίου αυτού από τις Εκδόσεις ΝΗΣΟΣ σε μια σαφώς βελτιωμένη μορφή ήταν για πολύ καιρό μεγάλος πόθος πολλών. Ο πρόλογος της καθηγήτριας Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας και πρύτανη του Παντείου Πανεπιστημίου, Χριστίνας Κουλούρη είναι κατατοπιστικότατος και λειτουργεί τόσο ως εισαγωγή όσο και ως «χάρτης» για το κυρίως κείμενο.